Sa gitna ng tumitinding tensyon sa maliit na pamayanan ng Sitio Marihangin, inaresto nitong Mayo 17 ang 64-taong gulang na lider-katutubo na si Oscar “Tatay Ondo” Pelayo, base sa kasong illegal fishing na isinampa pa noong 2006—isang hakbang na mariing kinondena ng mga grupong magsasaka at tagapagtanggol ng karapatan ng mga katutubo bilang pagsikil umano sa kanilang paninindigan sa lupang ninuno.
Para sa mga kasapi ng Pambansang Kilusan ng mga Samahang Magsasaka (Pakisama), hindi hiwalay ang pag-aresto kay Pelayo sa mas malawak na konteksto ng umano’y agresibong pagsakop sa ancestral domain ng mga Molbog, Palaw’an, Cagayanen, at iba pang lokal na mangingisda’t magsasaka sa isla ng Bugsuk.
“Ang pinakahuling pagkakakulong kay Pelayo, isang hayagang tagapagtanggol ng karapatan sa lupa at tubig, ay patunay na ginagamit ang batas bilang armas laban sa mga komunidad na tumututol,” pahayag ng Pakisama.
Ang pagkakaaresto ni Pelayo ay kasunod ng pagdakip sa tinaguriang “Marihangin 10” — sampung residente, kabilang ang katutubo at hindi katutubo, na inaresto noong Mayo 15 dahil sa kasong grave coercion. Kabilang sa kanila ang anak ni Pelayo, na ngayon ay nahaharap din sa paglilitis. Nakatakdang magsimula ang pagdinig sa Mayo 26.
Sa parehong linggo, higit 40 armadong guwardiya mula sa JMV Security Services ang muling nagtangkang pasukin ang isla bandang alas-tres ng madaling araw ng Mayo 18, ayon sa mga residente. Ito na ang ikalawang insidente mula nang dumating ang 80 guwardiya sa komunidad noong Abril 4. Sa parehong pagkakataon, hindi malinaw kung may legal na dokumentong pinanghahawakan ang mga guwardiyang pumasok.
Ayon sa mga grupong Pakisama at Sambilog-Balik Bugsuk Movement, ang kasong isinampa noong 2006 laban kay Pelayo ay bahagi umano ng sistematikong pananakot at sangkutan ng mga tauhan ng Jewelmer Corporation at ilang lokal na pulis sa Balabac. Si Pelayo ay miyembro ng Sambilog, isang organisasyong aktibong tumututol sa pang-aangkin ng lupain at yamang dagat ng mga korporasyon.
“Simula nang pumasok ang Jewelmer sa isla, nilimitahan ang galaw ng mga lokal na mangingisda, na para bang dayuhan sila sa sarili nilang karagatan,” giit ng Sambilog.
Bukod sa Jewelmer, kinikilala rin ng mga residente ang Bricktree Properties—subsidiary ng San Miguel Corporation (SMC)—bilang pangunahing promotor ng isang 5,568 ektaryang eco-luxury tourism project na umano’y magpapalayas sa natitirang 94 kabahayan sa isla. Sa kabila ng pagtanggi ng SMC sa legal na pagmamay-ari, isinanib nila ang proyektong ito sa kanilang opisyal na pag-uulat sa Securities and Exchange Commission (SEC) noong 2023.
Ang proyekto, na nakatakdang matapos sa 2038, ay may basbas ng Sangguniang Bayan ng Balabac, na naglabas ng resolusyong humihiling sa Department of Environment and Natural Resources (DENR) na maglabas ng Strategic Environmental Plan (SEP) Clearance at Environmental Compliance Certificate (ECC).
“Ang island-grabbing na ito ay dapat na ngang matigil,” mariing pahayag ni Roberto Ballon, tagapangulo ng Pakisama. Pinuri rin niya ang pakikiisa ng Catholic Educational Association of the Philippines (CEAP), na kinakatawan ang 1,500 Catholic schools sa buong bansa.
Sa isang pahayag, sinabi ng CEAP: “We appeal to concerned authorities to uphold due process, respect indigenous rights, and ensure the safety and dignity of the Molbog people.”
Nagsama-sama rin sa panawagan ang iba’t ibang grupo—Ateneo para sa Bugsuk, Kalipunan ng Katutubong Mamamayan ng Pilipinas (Katribu), Philippines ICCA Consortium, Youth Advocates for Climate Action Philippines (YACAP), Apostolic Vicariate of Puerto Princesa, at ang Coalition of Municipal Fisherfolks Association.
Humihiling ang Pakisama at Sambilog sa kagyat na pagpapalaya kay Pelayo at pagbabasura ng kasong illegal fishing. Ipinanawagan din nila ang pagpapanumbalik ng 2014 Notice of Coverage (NOC) para sa 10,821 ektaryang lupa, pagpapabilis sa proseso ng Certificate of Ancestral Domain Title (CADT), at agarang pag-pullout ng mga armadong guwardiya mula sa komunidad.
